Archive for the 'Polonia' Category

Szlezwik-Holsztyn – przykładem dobrego współżycia

Wywiad z Marylą Rodowicz

Rozmowa z Haliną Subotowicz-Romanową, prezes Kongresu Polaków w Rosji

Urodzona na Wileńszczyźnie, jest inicjatorem i aktywnym uczestnikiem wielu akcji i przedsięwzięć podnoszących prestiż Polaków w Rosji, niekwestionowaną osobowością polonijnej diaspory.

Ofiarną pracą i poświęceniem przyczynia się do rozbudzania świadomości i wiedzy o losach Polaków w Rosji, zwłaszcza – w jej syberyjskiej części. Jej zasługą jest budowanie trwałych więzi pomiędzy Macierzą a środowiskiem polskim w Rosji.

Jest działaczką Europejskiej Unii Wspólnot Polonijnych i poprzez swoją aktywność społeczną przyczynia się do ożywienia życia polskiego w Rosji oraz kontaktów z Polską i Polonią świata, a także umacniania dobrosąsiedzkich stosunków polsko-rosyjskich. To właśnie pod przewodnictwem p. Haliny Subotowicz-Romanowej stworzona została sieć organizacji i ośrodków życia polonijnego od Kaliningradu po Kamczatkę – zespalając je w Kongresie Polaków w Rosji.

Jakie były początki działalności polskiej organizacji społecznej w Rosji?

W 1988 roku zebrała się grupka osób. Znaliśmy się wcześniej i postanowiliśmy, że należałoby w Moskwie, akurat po „pieriestrojce” – wtedy, gdy w Rosji pojawiła się możliwość zakładania społecznych organizacji przez społeczności narodowe – powołać organizację polonijną. Przede wszystkim – dla siebie, aby promować kulturę polską, nauczać dzieci, w szczególności młode pokolenie, a także osoby, które z racji historycznej odeszły od polskiej kultury i tradycji.

Na początku, w ciągu kilku lat ząrzady spotykały się u mnie w domu. Wśród mieszkających tu Polaków tylko 15 procent władało wówczas językiem polskim. Teraz można powiedzieć, że w przeciągu 20 lat procent ten znacznie wzrósł. Dziś szacujemy ok. 300 tysiecy Polaków w całej Rosji, w tym około 15 tysięcy mieszka w Moskwie. Powołaliśmy więc organizację, która w następnym roku będzie obchodzić dwudziestolecie – w 1989 roku powstało stowarzyszenie „Dom Polski” w Moskwie.

Jako stowarzyszenie poszukiwaliśmy Polaków także w innych miastach i regionach Rosji, wspomagając tym samym zakładanie polonijnych organizacji w terenie. Po kilku latach liczyliśmy już 10 organizacji, które postanowiły, że trzeba założyć ogólnorosyjską prezentację narodu polskiego wobec władz rosyjskich. Przed 15 laty odbył się zjazd założycielski i w ten sposób powstał Kongres Polaków w Rosji. Z kolei moskiewska organizacja „Dom Polski” będzie liczyła już 20 lat.

Jak dziś wygląda codzienność polskiego życia w Moskwie? Co udało się osiągnąć w ciągu tych 20 lat?

Jestem od początku działalności organizacji i muszę powiedzieć, że na początku aktywność była większa. Teraz obserwujemy pewien spad – mówię o udziale w ogólnych spotkaniach i imprezach. Natomiast przed 20 laty była pewna euforia, która z latami minęła.

Kongres Polaków w Rosji który zrzesza około 50 organizacji z całej Rosji – w takich miastach jak Irkuck, Władywostok, Kaliningrad, Petersburg, Mineralne Wody, Krasnodar, Soczi, Nalczyk, Władykaukaz, Smoleńsk, Tomsk, Tiumień, Abakan, Jekaterynburg, Wołgograd. Dziś są to mocne organizacje, których podstawowym zadaniem jest nauczanie języka polskiego – zarówno młodzieży i dzieci, jak też dorosłych. Organizujemy więc kursy w postaci szkółek polonijnych.

W niektórych organizacjach język polski jest wprowadzony jako przedmiot w szkołach rosyjskich, przy których też bazujemy się, gdyż z wyjątkiem Petersburga i Ułan Ude w Buriacji, żadna z organizacji nie posiada własnych pomieszczeń. Na przykład, w Kazaniu, Moskwie i Petersburgu język polski jest wprowadzany w szkołach rosyjskich jako przedmiot. Języka polskiego uczą się tu dzieci różnych narodowości oraz, oczywiście, dzieci z rodzin polskiego pochodzenia.

Oprócz tego, mamy także polonijne centra nauczania, do których uczęszcza wyłącznie młodzież polonijna, działają tu polskie zespoły artystyczne. Tak więc naszym podstawowym celem jest nauczanie młodzieży. Niejednokrotnie organizowaliśmy i organizujemy konferencje oświatowe, na których omawiamy zadania, cele i problemy, z którymi się spotykamy w naszej pracy. Kwestie te są również omawiane przez prezesów, spotykają się co roku na naradach.

Drugim bardzo ważnym celem jest promocja języka i kultury polskiej. Tutaj pole działania jest bardzo szerokie – oprócz imprez, odczytów czy prelekcji, które organizujemy dla swojego środowiska, staramy się także wychodzić poza nie, czyli promować kulturę polską w środowisku innych narodowości. Robimy to poprzez organizowanie Dni Kultury Polskiej, odczyty w bibliotekach, pokazy filmów polskich bądź olimpiady z udziałem szkół rosyjskich. Wydaliśmy na przykład w języku rosyjskim książkę „Syberia w historii i kulturze narodu polskiego”, żeby naukowcy i wszyscy zainteresowani w Rosji mogli się zapoznać z naszą historią.

Udało nam się również zrobić w języku rosyjskim film „Nie lękaj się, ja modlę się za Ciebie” – o papieżu Janie Pawle II, żeby w ten sposób przybliżyć postać papieża dla naszego środowiska. W Moskwie mamy dziś Teatr Polski, który między innymi w ubiegłym roku wystawiał swoją sztukę na festiwalu teatrów polonijnych w Wilnie. W naszych organizacjach w Tiumieniu, Abakanie, Buzułuku w obwodzie orenburskim działają muzea o historii Polaków bądź wystawy o Polakach przy muzeach krajoznawczych. Lokalnie ukazują się także książki na temat Polaków, ponieważ Kongres Polaków w Rosji organizuje konferencje naukowe na temat naszych losów.

Jak dzisiaj określiłaby Pani stopień zainteresowania się kulturą polską wśród Rosjan?

W latach 70., 80. ubiegłego wieku w Rosji było dość spore zainteresowanie kulturą polską poprzez literaturę, kino, filmy, które były tu niedostępne. Dla Rosjan był to powiew wolności z Zachodu, bardzo dużo ich uczyło się języka polskiego poprzez książki i film polski. Pomimo że w latach 90. książka polska zniknęła z księgarni rosyjskich, nie powiedziałabym, że kultura polska jest w Rosji odrzucana. Zainteresowanie i popyt na nią jest nadal. Nawet wśród młodego pokolenia.

Jakie problemy i oczekiwania są najbardziej aktualne dla rosyjskiej Polonii?

Chciałabym zaznaczyć, że Kongres Polaków w Rosji powoływaliśmy po to, by reprezentować wobec władz nasze problemy. Szczerze mówiąc, skutek jest marny, jeśli chodzi o rehabilitację Polaków. Niestety, do dnia dzisiejszego nie uzyskaliśmy rehablitacji. W latach „pierestrojki” rehabilitacji zostało poddanych tylko pięć narodów, a Rosję zamieszkują 162 narodowości. Nasza sprawa była już na stole prezydenta, ale na pewnym etapie proces rehabilitacji narodu polskiego został wstrzymany. Po ostatnim zjeździe Kongresu wystosowaliśmy do władz rosyjskich ponownie pismo o rehabilitacje, chociaż 6 takich pism w przeciągu tych wszystkich lat było już wystosowanych. Mamy nadzieję, że nowy prezydent wreszcie je podpisze.

Następna niezwykle ważna dla nas sprawa – to kwestia zwrotu Domu Polskiego, czego niejednokrotnie domagaliśmy się. Budynek Domu Polskiego w Moskwie został wybudowany na potrzeby polskiej organizacji na początku XX wieku przez Polaków za własne pieniądze. W 1937 roku został on zabrany przez NKWD, organizacje zlikwidowano, działaczy osadzeno w więzieniach, zlikwidowano. Sprawa ta także została przemilczana, budynek dotychczas nie został zwrócony polskiej społeczności. Wielkie wysiłki pokładaliśmy także przy odzyskiwaniu kościołów rzymskokatolickich w Rosji.

Poza tym, bardzo ważnym kierunkiem działania jest dla nas praca z młodzieżą, pozyskiwanie młodzieży do działalności polonijnej. Nie jest to sprawa prosta, ponieważ w większości młodzież uczy się i pracuje jednocześnie. Młodzi ludzie często nie mają czasu udzielać się społecznie. Chociaż ogólnie nie można narzekać, jednak widziałabym tu większe zaangażowanie, chcialłabym żeby młodzi ludzie zachłysnęli się sprawą polską, polonijnej działalności.

Dlatego uważam, że najważniejsze jest poczucie narodowej przynależnosci. Człowiek poświęca więcej swojego czasu wówczas, gdy zna swój język, swoją historię, kulturę, swoje tradycje. Niestety nadal ciągnie się za nami tren przynależności do narodu radzieckiego, gdy nie ma narodowości, tylko „człowiek radziecki” – bez oblicza, bez narodowości. Myślę, historia dowiodła, że nie jest to prawidłowe, tak być nie może. Historia jak gdyby wszystko postawiła na swoje miejsca. Dlatego uważam, że niezaleznie od miejsca, w którym człowiek żyje, zawsze powinien poczuwać się do narodu, do którego przynależy. Dlatego Kongres Polaków w Rosji od początku swojego istnienia bardzo aktywnie działał w opracowaniu rosyjskiego ustawodawstwa dotyczącego narodowości, mniejszości narodowych.

Opracowywaliśmy z władzami różnego rodzaju ustawy o autonomiach kulturalno-narodowych, organizacjach społecznych, braliśmy udział w opracowaniach Konstytucji, chodziliśmy na przesłuchania, składając swoje propozycje koncepcji polityki narodowościowej. Kongres Polaków w Rosji jest członkiem Rady Konsultacyjnej do spraw autonomii kulturalno-narodowościowych przy Ministerstwie Rozwoju Regionalnego. Do Rady należy tylko 15 przedstawicieli narodowościowych autonomii Rosji i jako Polacy jesteśmy w tej piętnastce.

Kim właściwie są mieszkający w Moskwie Polacy?

W większości są to rodacy, którzy wcześniej, w różnym czasie znaleźli się w Moskwie. Są to także małżeństwa mieszane lub obywatele z Polski, którzy studiowali w Rosji i założyli tu rodziny. Poza tym, tak zwana „nowa emigracja”, która teraz wyjeżdża poza Polskę, owszem, w Moskwie również jest obecna. Ale na razie jej przedstawiciele nie garną się do organizacji, bowiem mają przed sobą sprawy zawodowe, biznes, są bardziej zamknięci w sobie, we własnych problemach. Dość dużo Polaków przyjeżdża do Moskwy do pracy czy też do robienia biznesu.

Jak by oceniła Pani dzisiejsze stosunki polsko-rosyjskie?

W przeciągu całej historii stosunki polsko-rosyjskie były skomplikowane. Nie ukrywam, że one bardzo rzutują także na naszą działalność. Gdy jest bardziej napięta sytuacja polsko-rosyjska, przenosi się nawet na sprawy w kwestii zwrotu budynku Domu Polskiego – jest to także wksaźnik tych stosunków. Natomiast na poziomie codziennym przez te 33 lata, które mieszkam w Rosji, jako Polka czuję do siebie sympatię. Ale mieszkać i zasłużyć na dobre traktowanie – to bardzo zobowiązuje każdego człowieka, mieszkającego na emigracji. Trzeba zawsze pamiętać o tym, żeby swój naród pokazać nie z gorszej strony. Trzeba walczyć o dobre imię Polaka, gdziekolwiek Polak mieszka, ponieważ naród zawsze jest postrzegany przez poszczególną osobę.

Proszę opowiedzieć o swojej rodzinie.

Mam syna, który ukończył studia i już pracuje. Jest bardzo aktywny i lubiany w pracy, co bardzo cieszy mnie i mojego męża. Mam bardzo fajnego i kochanego męża. Pracuje on w biznesie, od początku dużo mi pomagał z adaptacją w Moskwie, jak też w działalności polonijnej. Dziś pięknie mówi i pisze po polsku, chociaż zaczął się uczyć polskiego po tym, jak myśmy się pobrali. Dziadek mojego męża był Polakiem, ale w 1937 roku znikł… W zasadzie mąż jest Rosjaninem polskiego pochodzenia.

Działalność polonijna – to dla mnie społeczna działalność. Jestem także dyrektorem Polsko-Rosyjskiej Izby Handlowo-Przemysłowej w Moskwie.

Jak się Pani czuje w Moskwie?

Szczerze powiem, że od samego początku, gdy ponad 30 lat temu przyjechałam z Wileńszczyzny do Moskwy, od pierwszego dnia znalazłam się w środowisku swojego męża. Byłam przyjęta dość pozytywnie i do dnia dzisiejszego czuję się tu swobodnie.

Przyzwyczaiłam się do Moskwy i czuję się tu dobrze. Nie narzekam. Dwadzieścia lat poświęciłam działalności polonijnej. Nie powiem, że jestem w pełni usatysfakcjonowana pełnią swojego zaangażowania, ponieważ człowiek zawsze widzi, że jeszcze to i tamto dałoby się zrobić. Ale staram się na tyle, na ile mi pozwalają czas i możliwości.

Dziękuję za rozmowę.

„Nasza Gazeta”, 5-11.06.2008

Tadeusz Drozda: „Kabaret jeszcze żyje!”

WM: Proszę okiem eskperta określić, jakie poczucie humoru mają Polacy?

TD: Myślę, że Polacy ogólnie nie mają zbyt wysublimowanego poczucia humoru. Tak jak ze wszystkim – Polacy są gdzieś w środku. Z poczuciem humoru jest tak samo. Oczywiście, Polacy mają manię wielkości i większość Polaków uważa, że nasz naród jest wybranym narodem. Strasznie o sobie mamy dobre mniemanie, ale myślę, że znajdujemy się w dobrej średniej światowej i poza ten środek nie ma co wyskakiwać.

Poza tym Polacy lubią śmiać się z innych, natomiast obrażają się, jak się mówi dowcip o nich samych. Oczywiście, jeśli mówi się dowcip o Polakach w Polsce – to jeszcze pół biedy. Natomiast jak cudzoziemcy zaczynają żartować z Polaków, to Polak nabiera powietrza, jest wkurzony, że niby jak ktoś może dostrzegać nasze wady narodowe. Na przykład, słynne dowcipy o kratoflach na temat pana prezydenta i pana premiera w Niemczech. Nie są to jakieś wybitne żarty, ale nie jest to też jakieś strasznie obraźliwe. Widać po reakcji naszych władz, jak oni są uczuleni. Jakiś idiota napisze głupi dowcip w gazecie, a my od razu występujemy z notą dyplomatyczną, obrażamy się, podczas gdy inni to w ogóle odpuszczają.

Gdyby Andrzej Lepper miał reagować na wszystkie dowcipy, które na jego temat się pojawiają, to musiałby nic nie robić, tylko na te publikacje odpowiadać. W końcu ludzie lubią się pośmiać. Dowcip bywa wysublimowany, ale bywa też chamski – tak jak wszystko. Polacy są nazbyt poważni w stosunku do dowcipu, jest on dla Polaka czymś znaczącym.

WM: Co człowiekowi daje poczucie humoru?

TD: Poczucie humoru – to patrzenie na siebie i na świat na luzie. Jak człowiek jest potwornie zakompleksiony, to nie ma poczucia humoru. Tylko ludzie bez kompleksów mają poczucie humoru, bo wiedzą, że pewne fakty można tak zestawić, że buduje to jakiś żart i jest śmieszne. Natomiast tacy jak Hitler i Stalin, czy paru innych nie mieli poczucia humoru albo mieli specyficzne poczucie humoru. Im bardziej odchodzimy od poczucia humoru, tym bardziej idziemy w kierunku zamordyzmu. Ludzie z poczuciem humoru – to są ludzie wielcy. Żaden wieli człowiek światowy nie obrażał się na jakieś tam żarty, mało tego – sam je wymyślał.

WM: Jak buduje Pan żart? Co Pana inspiruje?

TD: Oczywiście, życie. Niestety, tacy faceci jak ja, jesteśmy dinozaurami polskiego kabaretu, polskiej estrady, ponieważ reagujemy na rzeczywistość nas otaczającą. Natomiast moi młodzi koledzy raczej wymyślają abstrakcyjne sytuacje, których właściwie nie ma. Dla mnie trudnym by było wymyślić dowcip, monolog czy tekst kabaretowy niezwiązany z życiem. Natomiast widzę, że młodzi ludzie odwrotnie – nie majł talentu, żeby obserwować co się dzieje i to komentować, tylko stwarzają własną rzeczywistość i bawią się w swoim świecie.

W dzisiejszym polskim kabarecie raczej nie ma obecności polskiego dowcipu politycznego czy obyczajowego. Polityka jest jaka jest, ale młodzi w ogóle nie zauważają tego, co się dzieje dookoła. Myślę, że w polskim kabarecie przyszły inne czasy.

WM: Rosjanie, na przykład, w zasadzie nie mają tak wysoko rozwiniętej kultury kabaretu jak Polacy…

TD: Ale dziś kabaret w Polsce właściwie nie jest potrzebny. Na scenie żartuję, że osiągnęliśmy ideał i Polska ma taki system, że kabaret stał się zbędny, bo wszystko jest idealne – nie ma z czego żartować. Mamy najmądrzejszych ludzi rządzących, jest tak dobrze, że kabaret w ogóle nie jest potrzebny. Ale to jest prawda, ponieważ oprócz mnie i jeszcze kilku „zboczeńców” nie ma ludzi, którzy komentują to, co się dzieje dookoła. […]

WM: Jest Pan również znakomitym felietonistą. Czy myśli Pan o wydaniu książki?

TD: Przez długi czas pisałem w wielu gazetach felietony. Jestem jednak tak leniwy, że ktoś musi mnie zmusić do roboty. Jestem ciągle w trakcie pisania sztuki teatralnej, już napisałem właściwie połowę, ale uważam, że trzeba ją pisać od nowa. Uważam, że dla literata, dla pisarza bardzo ważne, by ciągle go coś zmuszało do cotygodniowego napisania nowego tekstu. Lenistwo powinno być karane.

WM: Jaki jest dzisiejszy Polak? Jak by Pan określił go z dystansu satyryka?

TD: Polak – to nic nadzwyczajnego, mimo że każdy Polak uważa, że jest czymś nadzwyczajnym. Polak uważa, że jest lepszy od Niemca, od Rosjanina – na pewno. Jeśli chodzi o relacje Polak – Litwin, to takiej relacji raczej w ogóle nie ma, bo w Polsce raczej nie zauważamy, że gdzieś tam jest jakaś Litwa. My – to taki wielki kraj, a Litwa – to takie malutkie byle co. Jeżeli już, to porównujemy się z Rosją, Francją, Niemcami – to są nasi partnerzy. Żaden Czech czy Słowak dla Polaka – to nic. Polacy mają poczucie wielkości, że jest się narodem wybranym. Zawsze wśród wielkich tego świata znajdziemy Polaków i z nimi utożsamiamy się.

Przeciętny Polak jest, niestety, niewykształcony, który szkołę skończył dla papierów. Dzisiaj już nie, ale mówię bardziej o moim rówieśniku lub trochę młodszym. Dzisiaj młodzież jest pazerna na wiedzę, a dzisiejszy dwudziestoletni Polak – to zupełnie inny człowiek, niż dwudziestolatek 20 lat temu. Komunizm nauczył łba nie wychylać, tylko nazbierać papierów, gdieś się urządzić, trochę ukraść itd., więc napewno Polak bardzo się zmienił.

Smutne jest to, że dzisiejszy Polak, ktąry ma wykształcenie, ambicje, który zna języki, nie znajduje miejsca w Polsce. Dzisiejsza Polska tak jak sto lat temu jest źródłem siły roboczej dla świata. Ludzie wyjeżdżają. Jak się pójdzie do restauracji gdzieś w Dublinie, to można mówić po polsku, bo szef czy właściciel jest Polakiem i obsłużą nas po polsku. Wsiadasz do taksówki w Londynie i od razu mów po polsku. Wolałbym jednak, żeby Polakom, których Polska wykształciła, do głowy nie przychodziło wyjeżdżać.

Co innego – Polacy na Litwie. Nie ma Polonii, bo to Polska stąd wyjechała, a Polacy zostali. Oczywiście, nie jest to wina ani Polski, ani Litwy. Ale kocham tu przyjeżdżać. W Polsce jesteśmy zachwyceni Zachodem, włazimy do pewnej części ciała temu Zachodowi, nie mając pojęcia o własnej wartości, znakomitej kulturze, historii – mamy czym się chwalić. W Polsce nie potrafimy nieraz obronić polskości, dlatego bardzo wzrusza mnie tak olbrzymia miłość do polskości mieszkaćów Wilna i Wileńszszyzny. To dla mnie szok. Takiego patriotyzmu w Polsce w ogóle nie widzi się. 

WM: Czego może spodziewać się publiczność, z którą dzisiaj Pan się spotyka?

TD: Występuję z programem „Kabaret jeszcze żyje”. Dzisiejsze kabarety raczej nie komentują tego, co się dzieje, a ja jestem ostatni na liście, który stara się mówić o tym, co jest. Mówię i niestety narażam się. Trudno. Dopóki w Polsce nie jest tak, że zamykają za dowcipy – a nigdy tak nie było, nawet za najgorszej komuny. Oczywiście, niektórzy mieli kłopoty, ja też miałem. Mówiąc krótko, będę się narażał w dalszym ciągu.

„Kurier Wileński”, 19.03.2007

Nie zagubić się w uniwersalizacji

Jolanta Tambor – profesor, doktor nauk humanistycznych, wykładowca na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach, założycielka i wicedyrektor Szkoły Języka i Kultury Polskiej Uniwersytetu Śląskiego. Prowadziła badania naukowe nad tożsamością i identyfikacją etniczną, dialektami polskimi, językiem artystycznym, stereotypami etnicznymi i narodowościowymi. Wydała „Fonetykę i fonologię współczesnego języka polskiego” – podręcznik dla studentów filologii polskiej, „Śpiewająco po polsku” – podręcznik dla cudzoziemców z ćwiczeniami na podstawie polskich piosenek, książki i artykuły o dialekcie śląskim. Wykładała m.in. na uniwersytetach w Kanadzie, Niemczech, Włoszech, na Łotwie, Ukrainie, także na wydziałach polonistycznych Uniwersytetu Wileńskiego oraz Uniwersytetu Pedagogicznego.

WM: Od lat jest Pani w sładzie komisji egzaminacyjnej podczas rekrutacji na wyższe studia w Polsce, które organizują Konsulaty RP w miejscach, gdzie mieszka rdzenna polska społeczność. Ma Pani dobry ogląd poziomu polskiej edukacji w różnych krajach, zarówno w Europie Wschodniej, jak i Zachodniej, w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie. Czy to prawda, że maturzyści szkół polskich na Litwie reprezentują nieco niższy poziom przygotowania, niż maturzyści w Polsce?

JT: Myślę, że nie jest to sprawa niższego poziomu, lecz zdecydowanie polega to na czymś innym. Nie można porównywać polskich dzieci, zdających egzaminy w Wilnie, we Lwowie czy czeskim Cieszynie z naszymi maturzystami, którzy przystępują do egzaminów wstępnych na studia. Nawet jeżeli polskie dzieci na Litwie chodzą do polskiej szkoły i realizują program, który ich przygotowuje „jak gdyby” do polskiej matury, to i tak nie jest to porównywalne, ponieważ dzieci żyją tu w innej rzeczywistości, mają zupełnie inną tak zwaną wiedzę ogólną. W porównaniu do żyjących w Polsce maturzystów czy w ogóle do młodzieży, dzieci i młodzież tutaj mają nieco inny ogląd rzeczywistości: czytają inne książki, oglądają inne filmy, o innych rzeczach rozmawiają w domu, na ulicy, z rówieśnikami na podwórku, na przerwie w szkole. Nawet jeżeli dziecko nie interesuje się polityką czy sprawami wyższej kultury, to między rodzicami, nauczycielami, na spotkaniach rodzinnych, a nawet w autobusie słyszy różne rozmowy, z których jakieś nazwiska, tytuły, daty, nazwy, jakaś wiedza wpada do głowy.

Pewne rzeczy utrwalają się obok wiedzy szkolnej. Tutaj dzieci też słyszą te rozmowy, ale to są najczęściej rozmowy o Litwie. Bez względu na to, czy są one prowadzone po polsku, litewsku czy rosyjsku, ludzie żyją jednak tutejszym środowiskiem, tutejszą polityką i sprawami codziennymi, ponieważ są obywatelami tego kraju. Nawet jeżeli są innej narodowości, muszą przecież realizować się tutaj. Więc nie możemy od nich wymagać, przynajmniej z przedmiotów humanistycznych, takiego samego oglądu literatury, teatru, filmu, kultury polskiej, bo dla nich to wszystko jest jednak sprawą wyuczoną, wiedzą nabytą, a nasze dzieci, oprócz tego, że się uczą o kulturze polskiej w szkole, są w to wszystko zanurzone.

WM: Czy możemy porównywać problemy polskiego szkolnictwa na Litwie z problemami Polaków, mieszkających w innych krajach?

JT: Zbyt rzadko tutaj bywam, bym mogła powiedzieć dokładnie, jak to wygląda w Wilnie, natomiast najbliższe jest mi polskie środowisko na terenie tak zwanego Zaolzia – czyli terenów, których centralnym punktem jest Czeski Cieszyn. Nie jest to Polonia, ale mieszkają tam właśnie Polacy, miejscowi Polacy, tak jak na Litwie. Szkoła Języka i Kultury Polskiej Uniwersytetu Śląskiego jest związana z polskim szkolnictwem na terenie Zaolzia, gdzie prowadzi dzałalność całoroczną, wobec czego często tam bywamy w różnych szkołach: podstawowych i średnich, a także w przedszkolach.

Tam osobiście prowadziłam badania, pisałam artykuły na ten temat, bo bardzo interesuje mnie problematyka tożsamości narodowej i etnicznej oraz związku języka z tożsamością. Stąd wiem na pewno, że na terenie Zaolzia w tej chwili radykalnie zmniejsza się liczba dzieci w polskich szkołach i przedszkolach i zmniejsza się też liczba polskich szkół. Obecnie nie ma odpowiedniej liczby osób w klasie, by móc je utrzymywać. W dużej mierze dzieje się tak dlatego, że coraz więcej jest małżeństw polsko-czeskich. Jeszcze 20 lat temu małżeństwa mieszane na Zaolziu były rzadkością, potem było ich coraz więcej. Dzisiaj coraz częściej jest tak, że rodzice wysyłają dzieci do czeskich szkół, niezależnie od tego, który z rodziców jest Polakiem. Twierdzą, że dzieci mają wówczas lepszy start życiowy. Skoro są obywatelami Republiki Czeskiej, to zdecydowanie jest im potem łatwiej w życiu. Coraz częściej uważają, że lepiej jest uczyć się w szkole czeskiej i całą wiedzę potrzebną do życia dorosłego zdobyć w czeskich szkołach, a dodatkowo uczyć się polskiego w obszarach kulturowo-cywilitacyjnych dla podtrzymania tożsamości i identyfikacji.

I to nie jest tak, że oni wyrzekają się polskości. Odrodzenie narodowościowe jest tam bardzo silne. W ogóle na Śląsku Cieszyńskim, zarówno polskim, jak i czeskim, robi się sporo, by utrzymać i pielęgnować tożsamość. Twierdzi się, że człowiek, który wyzbywa się swoich korzeni jest w dzisiejszym świecie w ogromnej rozterce, nie potrafi proadzić sobie z otaczającym światem. Odrzucenie dziedzictwa padziadów, dziadów, ojców powoduje pewne zagubienie, bo nie jest się wtedy ani Czechiem, ani Polakiem. Ale dodatkowe kształcenie polskie na tym terenie odbywa się popołudniami, w soboty, w niedzielę, poprzez uczestnictwo w zespołach tanecznych i śpiewaczych, poprzez udział w spektaklach teatralnych, konkursach recytatorskich. Dużo jest też animatorów kultury. Zresztą to tendencja ogólnoświatowa, ponieważ tak naprawdę wszędzie na świecie – we Francji, w Niemczech, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie nabywanie polskości odywa się dodatkowo poza głównym nurtem kształcenia. Nie ma potrzeby, aby kształcenie matematyczne, biologiczne, chemiczne koniecznie odbywało się w języku polskim, a nie w języku kraju, którego jest się obywatelem.

Tendencja taka widoczna jest również w Polsce, i to zupełnie nie przeczy postawom patriotycznym. Dziś w Polsce coaz częściej otwieramy francusko, angielskojęzyczne szkoły średnie, coraz chętniej rodzice wysyłają dzieci do takich szkół, żeby „zanurzały się” w obcym języku. Uczelnie polskie wprowadzają programy „Study in English” z przedmiotami po angielsku. W tej chwili przedmioty po angielsku prowadzi się nawet na wydziałach polonistycznych, ale oczywiście w mniejszym zakresie. Uczenie niektórych przedmiotów w języku polskim nie jest już obowiązkowe.

WM: Czyli nie powinniśmy bać się tego, że w polskich szkołach na Litwie na przykład matematyka czy fizyka będą prowadzone po listewsku?

JT: Na pewno trzeba bardzo uważać, żeby się nie przekręciło w drugą stronę. Tym bardziej w takich miejscach jak tutaj, w Wilnie,  gdzie Polaków jest tak dużo. Trzeba uważać, żeby nie zagubić się w uniwersalizacji czy państwowej unifikacji, w upraszczaniu i „ułatwianiu” sytuacji językowej obywateli, żeby nie nastąpił całkowity odwrót od języka polskiego jako mniejszościowego i żeby potem nie trzeba było wkładać ogromu pracy w odnowienie, ale osobiście myślę, że matematyka, fizyka, geografia powszczechna, biologia nie muszą być prowadzone w języku polskim.

WM: Wśród polskiej młodzieży na Litwie aktualnie spada zainteresowanie studiami wyższymi w Polsce. Czy jest to powód do niepokoju? Jak widzi Pani całą sytuację za 5-10 lat?

JT: Myślę, ż liczba studentów utrzyma się na może niskim, ale stabilnym poziomie. Bo nie zapominajmy, że mamy niż demograficzny w całej Europie. Poza tym coraz więcej możliwości daje Unia Europejska. W tej chwili jest tak dużo możliwości wyjazdów zagranicznych w trakcie studiów, w ramach programów Socrates, Erasmus, Leonardo, Mundus i wszelkich innych, że dzisiaj nie ma już potrzeby decydowania się na opuszczenie rodziny, swojego kraju, środowiska na pięć lat, bo można to zrobić na pół roku, na rok, też ostrzymując stypendium. Z tym że jest to stypendium unijne. To wszystko także obniża zainteresowanie wyjazdem na pięcioletnie studia do Polski, ale nie widzę tu powodów do zmartwienia.

WM: Proszę opowiedzieć, jak funkcjonuje Szkoła Języka i Kultury Polskiej Uniwersytetu Śląskiego?

JT: Szkoła jest jednostką, która kształci studentów przez cały rok, ale najintensywniej czyni to podczas wakacji. W ciągu roku języka polskiego uczą się u nas przede wszystkim zagraniczni studenci uniwersytetu, przyjeżdżający w ramach Erasmusa, CEEPUSA, umów bilateralnych, ale nie tylko. Na kursy zapisują się biznesmeni, którzy działają na Śląsku w firmach z kapitałem zagranicznym, dyplomaci, przedstawiciele Unii Europejskiej, cudzoziemskie żony Polaków i cudzoziemscy mężowie Polek. W czasie wakacji na cały sierpień przyjeżdżają do naszej letniej szkoły do Cieszyna (gdzie Uniwersytet Śląski ma filię) studenci i kursanci z całego świata. Jest ich co roku około 150 z wszystkich 5 kontynentów.

Oferujemy kilkadziesiąt godzin nauki języka polskiego na lektoratach, ale także seminaria o kulturze polskiej (literatura, film, teatr, obyczaje, historia), udział w koncertach na żywo, spektaklach teatralnych, pokazach filmowych, spotkaniach ze znanymi Polakami. Naszymi goścmi byli Czesław Miłosz, Stanisław Barańczak, Norman Davies, Andrzej Wajda, Krzysztof Zanusii, Kazimierz Kutz, Adam Michnik, Tadeusz Mazowiecki i wiele innych znakomitości polskiego życia publicznego. Co roku gościł nas w swoim domu Stanisław Lem. Intensywność takiej wakacyjnej nauki popłaca. Jestem o tym przekonana.

WM: Jak ocenia Pani studentów naszych wydziałów polonistycznych?

JT: Specyfiką Waszych polonistów jest to, że są bardzo dobrze przygotowani. To samo mogę powiedzieć i o polonistach z Ukrainy. I to niezależnie od tego, czy są polskiego pochodzenia, czy też Litwinami czy Ukraińcami. Sąsiedzi zazwyczaj nie lubią się. Belgowie nie lubią Holendrów, a Holendrzy Belgów, Francuzi Anglików, Ślązacy nie-Ślązaków itd. Pewne animozje między Litwinami i Polakami zawsze występują, tym bardziej że mieliśmy dużo wspólnych elementów historii, która przez obydwie strony czasami różnie jest postrzegana. Poza tym, nie zawsze jesteśmy skłonni wszystko wybaczać.

Różni ludzie mają różne podejście do wielu kwestii, różnie interpretują te stosunki. Ale myślę, że z takich bliskich terenów, gdzie mamy tyle wspólnych elementów historii, jeżeli ktoś rzeczywiście interesuje się historią, kulturą tego drugiego kraju, to interesuje się bardzo dogłębnie. Dlatego osoby przyjeżdżające z Litwy są bardzo dobrze przygotowane i bardzo chętne do nauki, do chłonięcia tego wszystkiego, co w Polsce mogą znaleźć.

Nie da się ukryć, że Polska ma „większą” kulturę. Jest większym krajem, literaturę ma większą, więcej osiągnięć ma polski teatr, w kinie mamy rownież nazwiska ogólnoświatowe. Stanisław Lem, Andrzej Wajda, Krzysztof Kieślowski – to nazwiska Polaków znane na całym świecie. Więc jeżeli się człowiek tym zainteresuje, to jak najwięcej i jak najgłębiej chce poznać.

WM: Pani wypowiedzi o Litwie cechuje ciepło, zazwyczaj charakterystyczne dla Polaków, którzy przyjeżdżają do Wilna, bo mają tu korzenie. Natomiast Pani jest  Ślązaczką. Skąd te ogromne zamiłowanie do Wilna?

JT: Wilno jest piękne. Litwa jest piękna. Piękno to dla mnie jako dla polonistki tkwi w dużej mierze w polskich śladach w Waszym kraju. Wzruszający jest dla mnie każdorazowo spacer do Ostrej Bramy, dotykanie tablicy Gustawa-Konrada w klasztorze oo. Bazylianów, poszukiwanie kolejnych tablic Mickiewiczowskich – tu mieszkał…, tu napisał „Grażynę”, stód wyjechał… W ubiegłym toku przeżyłam nadzwyczajne chwile w Szetejnach, gdzie zbierałam kasztany w miejscu, gdzie jako dziecko biegał Czesław Miłosz. Polonista nie może się nie wzruszać się fotografując takie miejsca.

Ale podoba mi się też niezmiernie Litwa litewska: cudne plaże w Połądze, piękna starówka w Kłajpedzie, urocze zakamarki Starówki w Kownie, rewelacyjny zamek w Trokach, prepyszne kibini, no i wspaniałe piwo: „Švyturis” to moje odkrycie, takiego piwa nie ma w innych miejscach. Ale najważniejsze, że spotkałam tu ludzi, z którymi połóczyła mnie przyjaźń na całe życie. Nie wszyscy moi przyjaciele z Litwy mają polskie pochodzenie, ale wszyscy mają serce na dłoni.

„Kurier Wileński”, 22.04.2006

Być Polakiem na Litwie

Maciej Mieczkowski – ur. w 1980 r. Wilnie, jest absolwentem Polskiej Szkoły Średniej im. Jana Pawła II w Wilnie. W 2004 r. ukończył studia magisterskie na Wydziale Stosunków Międzynarodowych i Politologicznych na Uniwersytecie Łódzkim. Działał w Studenckiej Międzyuczelnianej Organizacji Kresowiaków, odbył staż w nowojorskim „Nowym Dzienniku”, którego pokłosiem był cykl artykułów wyróżniony Nagrodą Młodych im. Witolda Hulewicza (2003).

Pracuje w wileńskiej Polskiej Galerii Artystycznej „Znad Wilii”, publikuje w kwartalniku o tym samym tytule. Debiut książkowy autora – „Być Polakiem na Litwie” – jest publicystyczną wersją jego pracy magisterskiej pt. „Polska mniejszość narodowa w polityce i świadomości Litwinów”.

WM: Proszę przedstawić Czytelnikowi, o czym właściwie jest Pańska książka?

MM: Podstawowymi zagadnieniami, omawianymi w książce, są wzajemne kontakty Polaków i Litwinów na Litwie, próba naprawy stosunków między nimi i zmiany myślenia poszczególnych, mniej wykształconych grup społeczeństwa.  Inaczej mówiąc, zmiana mentalności i próba budowy stosunków między obu krajami, z uwzględnieniem mniejszości polskiej na Litwie i litewskiej w Polsce.

Uważam, że w uregulowaniu i wyzbyciu się litewsko-polskich stereotypów pomocna jest znajomość i ocena historii Litwy w ostatnim dziesięcioleciu. Można by przypuszczać, że dzisiaj, po tylu latach wdrażania gospodarki rynkowej, pojawiły się nowe problemy, a stary poszły w niepamięć. Niestety, praktyka bywa nieco inna, jeszcze dziś odżywają demony przeszłości. Widać to na podstawie przykładów z prasy i mediów, jak też opracowań poświęconych temu zagadnieniu.

WM: Niezwykłą wartość stanowi tu jednak wgląd naukowy.

MM: Tak, opierałem się w tej pracy na opracowaniach znanych historyków, takich jak Piotr Łossowski, Henryk Wisner czy Krzysztof Szczepanik. Uwzględniłem oczywiście również opinie takich polityków, jak Vytautas Landsbergis, Valdas Adamkus, Lech Wałęsa, Aleksander Kwaśniewski, wielu innych. Rdzeniem tej pracy jest dialog publicystyczny autorytetów z Litwy i Polski na temat Polaków litewskich. Nie omieszkałem przytoczyć też wypowiedzi lokalnych działaczy polskich.

WM: W swojej książce nie omieszkał Pan również przypomnieć błędne posunięcia wileńskich działaczy i wspomnieć o wynikających z tego konsekwencjach.

Chodziło tu o wstrzymanie się od głosu przedstawicieli Polaków w sprawie Aktu Niepodległości Litwy w parlamencie (wtedy de facto oznaczało to sprzeciw) oraz próby utworzenia autonomii terytorialnej z obszarów Wileńszczyzny.

WM: Jakie kwestie, Pana zdaniem, są dziś najbardziej aktualne dla młodego pokolenia litewskich Polaków?

MM: Jak zdobyć dobrą pracę, niemałe wynagrodzenie, w jakim języku wychować swoje dzieci – żartuję. Wszystkie te sprawy są jak najbardziej ludzkie, to jest normalne. Wiadomo – nie każdy chce do końca życia „walczyć” o nasze polskie sprawyi nie każdy musi. Chodzi o to, żeby ci, którzy poczuwają się do tego silni, godnie, rzetelnie i profesjonalnie nas reprezentowali. Pomimo wielkiej pracy, która zostzała już zrobiona w ciągu 16 lat niepodległości, pomimo chęci – nie do końca nasza mniejszość jest profesjonalna. A przecież Litwa kształci świetnych specjalistów, z Polski wracają ludzie po dobrych studiach.

Ludzie ci jednak nie zawsze znajdują jakieś godne siebie zajęcie w strukturach polskich. Chodzi mi tutaj o mechanizmy pozyskiwania tych fachowców, żeby pracowali na rzecz mniejszości. Można owszem, zarzucić mi, że nie rozumiem warunków gry rynkowej, ale mnie się wydaje, że w takim wypadku studia w Polsce mało dają ludziom, których Polska wykształciła na specjalistów z zamiarem podnoszenia poziomu kultury w swoich krajach.

Doleję jeszcze oliwy do ognia – nie można nie zauważyć sprawy, że Litwinom kultura polska, w porównaniu z innymi światowymi – nie jest atrakcyjna. Wobec tego, żeby stanowić jakąkolwiek siłę, bądź zwyczajnie nie marnować potencjłu intelektualnego, trzeba się jakoś grupować, zakładać instytucje, tworzyć nowe mechanizmy, żeby Polak na Litwie był Polakiem – mniejszością wykształconą, majętną, ale lojalnym wobec Litwy. Inaczej czeka nas chaos, rozproszenie i w dalszej perspektywie zanik. I pewnie  najbardziej w młodej kadrze widziałbym nadzieję na poprawę naszej kondycji.

WM: Jak by ocenił Pan kulturalną kondycję społeczności polskiej na Litwie?

MM:   Pomimo tego, że udało się Polakom na Litwie wytworzyć dość szeroki „zakres swobód”, to jednak, moim zdaniem, brakuje nam wśród Polaków litewskich ludzi z warstw inteligencji. Nie mówię, że jej nie ma, bądź że nie kształci się młoda inteligencja, chodzi mi bardziej o to, że jest niewidzialna. Brakuje jej aktywności.

Zjawiskiem, które obserwuję już od ukończenia studiów, jest również to, że Polacy na Litwie, a prznyajmniej w Wilnie, jak gdyby „siedzą cicho”, często muszą unikać polskiego języka, np. w pracy, urzędach czy w kontaktach koleżeńskich. Chociaż to ujęcie problemeu słowem „muszą” nie całkiem jest adekwatne. Może tu chodzi bardziej o to, że nie chcą rozmawiać po polsku (oczywiście między sobą) a nieraz świadomie unikają języka polskiego. […]

Dlaczego nieraz unikamy polskiego? Odpowiedzi jest wiele. I myślę, że każdy sobie doskonale to wyjaśni. Ja natomiast chciałem zasygnalizować, że wobec całej normalności zaistniałej sytuacji, bo mieszkamy w Państwie Litewskim, mnie się to bynajmniej normalnym nie wydaje. Więc jeśli pyta Pan o kondycję kultury mniejszości polskiej, to chyba trzeba stwierdzić, że coś tu jest nie tak.

WM: Co mianowicie ma Pan na myśli?

MM:  W naszym kraju zachodzi szereg wszelakich najdziwniejszych procesów, których nie sposób nie zauważyć. Nie chcę tutaj wymieniać wszystkich, aletak mi się wydaje, że zmierzając ku normalności – normalnym się staje, że Polak na Litwie powoli transformuje się w stronę obywatela konformistycznego. Oczywiście, można to wytłumaczyć tym, że żyjemy na Litwie, a na Litwie mieszkają Litwini. Ale nie zapominajmy również, że żyjemy tu od wieków, że mamy obywatelstwo litewskie, że jako obywatele, którzy de facto są mniejszością, mamy takie same prawa jak i Litwini. A Litwini powinni nas zauważać, na przykład, w procesie zwrotu ziemi, w szkolnictwie i innych palących problemach.

WM: Galeria „Znad Wilii” jest jednym z najjaskrawszych ogniw polskości na mapie Wilna, a jednocześnie jest znakomitym przykładem konstruktywnej współpracy polsko-litewskiej.

MM: Galeria „Znad Wilii” czynnie zabiega o dobre stosunki polsko-litewskie – jest również insystucją prywatną. Sama musi wypracować sobie środki na istnienie w warunkach kapitalistycznych, a co się za tym wiąże – stara się wszystko, co robi, robić jak najlepiej, żeby później produkt który wypracuje, mówiąc bez obwijania w bawełnę, dobrze sprzedać. A ponieważ obraca się w sferze kultury, ma możliwości uprawiać te stosunki zz ludźmi, którzy najczęściej tam trafiają.

Oprócz sprzedaży dzieł sztuki, galeria gościła w swych progach wielu wybitnych osobistości światowych, ludzi znaczących zarówno na Litwie, jak i w Polsce. […] W galerii obok obrazów malarzy polskich wiszą obrazy Litwinów, Rosjan, Białorusinów, Żydów. Często dochodzi tu do dyskusji, odbywa się to w atmosferze pozytywnej – ludzie z Polski i Litwy konfrontują swoje poglądy. Polacy widzą, że poziom sztuki jest profesjonalny, a jeśli to słaby przykład, to mogę powiedzieć, że często gościmy również turystów z innych europejskich państw. Często słyszymy, że nasza sztuka jest na wysokim poziomie. A to cieszy niezmiernie i pokazuje, że tam, gdzie dialog polityczny zawodzi, można to robić poprzez kulturę.

WM: Jak Pan ocenia dzisiejsze stosunki polsko-litewskie?

MM: Dziś stosunki polsko-litewskie są dobre jak nigdy wcześniej, przynajmniej od stu lat. To powinno cieszyć rządy w Warszawie i w Wilnie. Ale zejdźmy niżej – do realnej mniejszości polskiej na Litwie. Brakuje tym stosunkom wyczulenia na krzywdy mniejszości, brakuje, pomimo deklaracji, chęci zrozumienia problemów. Okazuje się, że w żaden sposób nie można przyśpieszyć zwrotu ziemi. A ja – lojalny obywatel Litwy – nie mogę tak jak mój kolega Litwin odzyskać ojcowizny.

Naszą mniejszość stanowią ludzie – mieszkający tu, dziś i teraz. Nie wierzę w to, że nie można tych problemów rozwiązać. Wydaje mi się, że jest jakaś zmowa milczenia, pewna perfidia w tych relacjach w stosunku do mniejszości. […] 

WM: Dlaczego w swoim czasie wybrał Pan studia w Polsce?

MM: Tak się złożyło, że podczas nauki w szkole interesowałem się polityką, kulturą, sztuką. Młodemu człowiekowi Stosunki Międzynarodowe na Uniwersytecie Łódzkim w Polsce wydawały się dosyć interesującym i atrakcyjnym kierunkiem. Okazało się już na studiach, że oprócz polityki mieliśny na przeciągu studiów wiele innych przedmiotów, co siłą rzeczy pozwoliło poszerzyć horyzonty i nauczyć się, że tak powiem, szerszego myślenia.

„Kurier Wileński”, 7.07.2006